Genel Sağlık Bilgileri

Veba

Etiyoloji
   Etkeni Yersinia Pestistir. Mikroorganizma; gram (-) ,hareketsiz,sporsuz,fakültatif anaerob,pleomorfik bir bakteridir.Giemza veya Wayson boyası ile boyandığında bipolar boyanma özelliği (çengel iğne görünümü) gösterir.Besiyerlerinde kolay ürer.Fizik şartlara oldukça dirençlidir.Kemirici yuvalarında uzun süre canlı kalabilir.

Epidemiyoloji ve Bulaşma
   Geçmişte milyonlarca insanın ölümüne neden olan geniş epidemiler yapmıştır. Veba esas itibariyle kemirici hastalığıdır.Vahşi kemiricilerden (silvotik veba)insana direkt olarak geçmez.Fare, lağım faresi,sincap gibi kemiricilerin bir enfeksiyonudur.Hastalık kemiriciden kemiriciye onların ektoparaziti pireler(xenopsylla chespis ve diamonus montonus) aracılığıyla geçer.Bu zincirden hastalık, insan çevresindeki farelere , oradan pirelerle insanlara geçer Enfekte kanı alan pirenin intestinal traktusunda bakteri üredikten sonra, pirenin yeni konakçıyı ısırması esnasındaki regurjitasyonu (kusması) ile yeni konağıda enfekte eder .Hastalık insandan insana seyrek olarak geçer. Pnömotik vebada damlacık enfeksiyonu ile de etkenin bulaşması mümkündür.Türkiye’de 1947 Akçakale epidemisinden buyana vaka tespit edilmemiştir.

Patogenez
   Etken ,enfekte pirenin ısırması ile girer.Buna bağlı olarak bazen primer lezyon (papül,pistül) oluşabilir.Bakteri lokal lenfatikleri tutar ve oradan kana geçebilir.Esas itibariyle lenfatik sistemde hastalık yapar.(bubonik veba)Rejional levf nodüllerini enflamasyon sonucu süpüre eder.Nekroz alanları oluşur. Hemorojik bir ödem bunu çevreler.Enfeksiyon diğer lenfatiklere de geçer.Bakteriemi ile organlara da yayılabilir.

KLİNİK ŞEKİLLERİ

Bubonik (hıyarcık) Vebası:Klinikte en çok görülen şeklidir.Kuluçka devresi birkaç saat ile 12 gün arasında değişmekle birlikte daha çok 2-5 gün sürer.Hastalık birdenbire başlar ve çoğu zaman şiddetli titremelerle birliktedir.Ateş 39.9-41 °C ye yükselir.Nabız hızlı ve filiformdur, hipotansiyon gelişebilir.Ateşin yükselmesinden kısa bir süre önce veya ateşle birlikte büyümüş lenf bezleri ortaya çıkar.(HIYARCIK=BUBON) Bunlar daha çok femoral ve inguinal bölgedeki lenf bezleridir ve vakaların %50’sinde son derece büyük olarak karşımıza çıkarlar.Sıklık sırası bakımından bunlar; koltuk altındaki(%22), boyundaki(%10), veya çok sayıdaki (%14) lenf bezleri izler.Hıyarcık halini alan lenf bezleri şiş, sert,fikse durumdadır.Üzerindeki deri düz ve kırmızı renktedir ancak,iltihaptan alıştığımız sıcaklığa genellikle rastlanmaz.Bazen pirenin ısırma yerinde hafif ve yerel lenfanjitle birlikte küçük bir vezikül şeklinde ya da skar biçiminde olabilen bir primer deri lezyonu ortaya çıkar.Hastada huzursuzluk, delirium, dalgınlık ve çevreyle olan ilişkilerin kopması gibi durumlar mevcut olabilir.Karaciğer ve dalak ele gelebilir.Lökosit sayısı genellikle 20.000-25.000 arasındadır ve tabloya nötrofili hakimdir.Lenf bezleri 2.haftada irinleşebilir.Tedavi edilmeyen vakalarda mortalite,%60 dolayındadır.Hemen hemen tüm ölüm olayları 3-5 gün içinde ve sepsise bağlı olarak meydana gelmektedir.

Akciğer Vebası:Kuluçka dönemi 2-3 gün kadardır.Bunu birden ateşin çok yükselmesi ,titremeler ,taşikardi ve çoğo zaman şiddetli başağrıları gibi olaylar izler.ilk başlarda pek belirgin olmayan öksürük 20-24 saat içerisinde iyice gelişir.Önceleri mukoid yapıda olan balgamda kısa zamanda kanlı benekler belirir ve daha sonra tamamen pembe veya parlak kırmızı renk alır, köpüklü bir görünüme bürünür.Hastada takipne ve dispne vardır, ancak plörezi görülmez.Konsalidasyon belirtilerine nadir rastlanır, ral işitilebilir.Göğüs filmlerinde hızla ilerleyen bir pnömoni görülür.Tedavi edilmeyen vakaların neredeyse hepsi,semptomların ortaya çıkmasını izleyen ilk 24 saat içerisinde ölür.

Diğer Veba Çeşitleri

Pestis Minör:İyi huylu bir çeşididir.Sadece endemi bölgelerinde görülür.Bulgular 1 haftada iyileşir.
Veba menenjiti:Nadir rastlanır.
Farinks Vebası:Nadir rastlanır.

Septisemik Veba
   Akut ve çok ağır bir tablo olarak ortaya çıkar.Hıyarcıkların veya akciğer belirtilerinin kendini göstermesinden önce hastanın ölümüne neden olabilir.

Teşhis
   Kandan ,balgamdan veya lenf bezlerinin aspirasyonundan alınan materyalin kültüründe organizmanın gösterilmesiyle olur. Örneğin iğne aspirasyonu tercih edilmelidir.Çünkü cerrahi drenaj esnasında yayılım tehlikesi mevcuttur.

   Yersinia Pestis bilinen besi yerlerinde üretilebilir ya da kobaya inokülasyonla izole edilebilir.Serolojik test olarak kompleman fiksasyonu,pasif hemaglütinasyon ve bir lenf bezinin salgılarının ya da dokuların immünfluoresan teknikle boyanması gibi yöntemlerden yararlanılır.Hastanın önceden aşılanmış olması teşhiste veba olasılığını uzaklaştırmaz.Çünkü aşılanmış kimselerde de veba görülebilir.
Nötrofili ile giden lökositoz görülür.

Korunma
   Kemirici(reservuar) ve pire(vektör) mücadelasi yapılmalıdır.Kemoprofilaksi için tetrasiklin veya streptomisin kullanılabilir. Formalinle öldürülmüş aşısının koruyuculuğu sınırlı olduğundan endemik bölgelere gidenlere 1 ay ara ile 0.5 ml. İ.m., 6 ay sonra 0.2 ml.rapel doz yapılır. Hıyarcık vebası vakalarında rutin asepsi önlemleri alınmalıdır.Primer veya sekonder akciğer vebası vakaları kesin tecrite tabi tutulur.Temaslılar yakın gözlem altında olmalı,6 gün boyunca her 4saatte bir ateşleri ölçülmelidir.Buna imkan yoksa oral 1gr/gün tetrasiklin verilebilse bile ;dirençli suşlar oluşturabileceği için ideal yöntem değildir.

Tedavi
Çabuk davranıldığı takdirde mortalite oranını %5’in altına indirmek mümkündür.Septisemik vebada veya akciğer vakasında tedavinin ,24 saat içerisinde başlatılması gerekir.Seçkin tedavi yöntemi, hastalara 7-10 gün boyunca im. Yoldan 30 mg/kg/gün dozunda streptomisin ‘i dört eşit dozda ayırarak zerketmek şeklindedir.Diğer bir görüşte başlangıç dozu daha yüksektir.İlk 48 saat içerisinde im. Yoldan her 3 saatte bir 0.5 gr. Orale kadar çıkmaktadır. Veba menenjiti vakalarında seçkin ilaç, kloramfenikol’dür.Önce iv.yoldan 25 mg/kg ‘lik bir yükleme dozu verilir ve daha sonra yine iv.yoldan veya ağızdan günde 50 mg/kg ‘lık bir doz birkaç parçaya ayrılarak kullanılır.

Prognoz:Erken ve spesifik tedavi ile mortalite %10 ‘a kadar indirilmiştir.